Po wypadku nie zaczynaj od szukania formularza. Pracodawca ma obowiązek ograniczyć lub wyeliminować zagrożenie, zapewnić pierwszą pomoc, ustalić okoliczności i przyczyny w przewidzianym trybie oraz zastosować środki zapobiegające podobnym zdarzeniom.[8] Dalsze postępowanie wymaga zabezpieczenia miejsca i prawidłowej dokumentacji.[13] Ten poradnik dotyczy przede wszystkim wypadku pracownika. Nie jest instrukcją medyczną ani podstawą samodzielnego rozstrzygnięcia kwalifikacji zdarzenia.
1. Zapewnij pomoc i ogranicz możliwość kolejnego zdarzenia
Osoby na miejscu powinny uwzględnić bezpieczeństwo pomagającego, poszkodowanego i świadków.[12] Nie wchodź w niebezpieczną strefę, na przykład tam, gdzie nadal działa niezabezpieczona maszyna lub występuje nieznane zagrożenie chemiczne. Wezwij właściwe służby i przekaż informacje o zagrożeniu. Działania techniczne powierz osobom przygotowanym do ich bezpiecznego wykonania. Ratowanie nie oznacza podejmowania czynności, które mogą spowodować kolejne poszkodowanie.
W nagłym zagrożeniu wymagającym interwencji służb można korzystać z numeru 112. Podaj opis zdarzenia, dokładną lokalizację lub sposób dojazdu, odpowiadaj na pytania i nie kończ połączenia przed potwierdzeniem przyjęcia zgłoszenia.[11] Nie opóźniaj wezwania pomocy, czekając na akceptację wewnętrznego formularza. Organizację ról oraz dostępności wyposażenia rozwija tekst pierwsza pomoc w zakładzie pracy. Pomagaj zgodnie z przygotowaniem i wskazówkami dyspozytora; telefon nie zastępuje potrzebnej pomocy.[12]
2. Zabezpiecz miejsce, ale nie kosztem ratowania
Miejsce wypadku zabezpiecza się przed dostępem osób niepowołanych, niepotrzebnym uruchomieniem zatrzymanych urządzeń oraz zmianą położenia maszyn i przedmiotów istotnych dla ustalenia przyczyn.[13] Nie sprzątaj śladów tylko po to, aby szybko wznowić pracę. Praktycznie warto wyznaczyć osobę kontrolującą dostęp oraz ustalić, kto odpowiada za zachowanie wyposażenia i materiałów w stanie pozwalającym później odtworzyć zdarzenie. Rekomendacja ta nie zastępuje szczegółowych obowiązków zabezpieczenia.
Zakaz zmian nie jest bezwzględny. Rozporządzenie dopuszcza je bez wymaganej zgody, jeżeli zachodzi konieczność ratowania osób lub mienia albo zapobieżenia grożącemu niebezpieczeństwu.[13] Nie wolno więc opóźniać ratowania człowieka z powodu planowanego zdjęcia. Warto później odnotować, jakie zmiany wykonano i dlaczego, o ile da się to zrobić bezpiecznie. Poza wyjątkiem ratowniczym zgodę na zmiany wyraża pracodawca w uzgodnieniu ze społecznym inspektorem pracy, po oględzinach i potrzebnej dokumentacji; przy wypadkach śmiertelnych, ciężkich lub zbiorowych uzgodnienie obejmuje właściwego inspektora pracy i prokuratora, a w zakładzie górniczym także właściwy organ nadzoru górniczego.[13]
3. Zgłoś zdarzenie przełożonemu i sprawdź zawiadomienia
Pracownik, który uległ wypadkowi, powinien niezwłocznie poinformować swojego przełożonego, jeżeli stan zdrowia na to pozwala.[13] Najpierw zapewnij pomoc, a nie podpis na zgłoszeniu. Pracownik, który zauważył wypadek albo zagrożenie życia lub zdrowia, ma obowiązek niezwłocznie zawiadomić przełożonego i ostrzec osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia.[8] Niezależnie od tego warto przyjąć prosty kanał alarmowania przez świadków oraz zanotować czas otrzymania wiadomości. Pracownik nie musi sam ustalać prawnej kwalifikacji zdarzenia, zanim zawiadomi przełożonego.
Nie każdy wypadek przy pracy podlega zawiadomieniu PIP i prokuratora. Art. 234 § 2 Kodeksu pracy nakazuje niezwłocznie zawiadomić właściwego okręgowego inspektora pracy oraz prokuratora o wypadku śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym przy pracy.[8] Obowiązek obejmuje też każdy inny wypadek, który wywołał wymienione skutki, ma związek z pracą i może być uznany za wypadek przy pracy.[8] Zawiadomienie służb medycznych nie jest tym samym działaniem co zawiadomienie tych organów.
Przy niepewnej kwalifikacji nie należy czekać na zakończenie całego postępowania, aby dopiero sprawdzić obowiązek niezwłocznego zawiadomienia.[8] Praktycznie warto od razu skonsultować zakres wymaganych czynności z osobą posiadającą właściwą wiedzę i właściwym organem. Potoczna ocena „wygląda na drobny uraz” nie powinna zastępować ustalenia rzeczywistych skutków i wymagań prawnych.
4. Przeprowadź postępowanie, oddzielając fakty od przypuszczeń
Okoliczności i przyczyny wypadku pracownika ustala powołany przez pracodawcę zespół powypadkowy, którego skład określają przepisy.[13] Zespół ma przystąpić do ustaleń niezwłocznie po otrzymaniu wiadomości.[13] Przygotuj dostęp do dokumentów dotyczących stanowiska, wyposażenia, organizacji pracy oraz wymaganych szkoleń. Nie oznacza to tworzenia dokumentów wstecz. Ustalenia mają opisywać rzeczywisty przebieg i warunki, nie wersję wygodną dla którejś ze stron.
W notatkach rozdziel to, co świadek widział, od tego, co usłyszał od innych. Zachowuj opis czasu, miejsca i czynności, ale nie wymagaj od świadka samodzielnej diagnozy medycznej ani prawnej kwalifikacji. Zdjęcia i szkice powinny służyć ustaleniom, nie publicznemu rozpowszechnianiu zdarzenia. Organizację odpowiedzialności przed wypadkiem pomaga uporządkować poradnik BHP w małej firmie. Przyczyny należy analizować szerzej niż przez samo polecenie, by poszkodowany był ostrożniejszy.
5. Dochowaj terminów i praw poszkodowanego
Zespół sporządza protokół powypadkowy nie później niż w terminie 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku.[13] Pracodawca zatwierdza protokół nie później niż w terminie 5 dni od dnia jego sporządzenia.[13] Jeżeli ustalenie okoliczności i przyczyn oraz sporządzenie protokołu trwa dłużej niż 14 dni, przyczyny opóźnienia wskazuje się w protokole.[13] To zastrzeżenie dotyczy terminu sporządzenia, a nie pięciodniowego terminu zatwierdzenia. Nie oznacza dowolnego czasu na postępowanie. Poszkodowanego zapoznaje się z treścią przed zatwierdzeniem; ma prawo zgłosić uwagi i zastrzeżenia oraz uzyskać wgląd do akt.[13] Warto od początku ustalić sposób kontaktu, aby rzeczywiście mógł skorzystać z tych uprawnień.
Zastrzeżenia poszkodowanego lub niezgodność protokołu z wymaganiami oznaczają zwrot do wyjaśnienia i uzupełnienia. Zespół sporządza wtedy nowy protokół nie później niż w terminie 5 dni i dołącza poprzedni, niezatwierdzony.[13] Zatwierdzony dokument pracodawca niezwłocznie doręcza poszkodowanemu.[13] Przy wypadku śmiertelnym uprawnieni członkowie rodziny są zapoznawani z protokołem i pouczani o prawie zgłoszenia uwag oraz zastrzeżeń. Protokół wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego pracodawca niezwłocznie doręcza także właściwemu inspektorowi pracy.[13] Rejestr wypadków oraz przechowywanie protokołu z dokumentacją przez 10 lat należą do obowiązków pracodawcy.[8]
6. Przełóż ustalenia na zapobieganie i sprawdzenie zmian
Pracodawca stosuje środki zapobiegające podobnym wypadkom.[8] Praktyczny plan działań powinien wskazywać problem, rozwiązanie, odpowiedzialnego i sposób sprawdzenia skuteczności. Jeżeli przyczyną był rozlany płyn, samo przypomnienie o ostrożności może nie wyjaśniać, dlaczego pojawił się na drodze przejścia. Pomocnicze pytania zawiera poradnik poślizgnięcia i upadki w pracy. Trzeba wrócić do organizacji zadania, stanu wyposażenia i sposobu usuwania zagrożenia.
Przykład ilustracyjny: pracownik upada na przejściu obok stanowiska. Po pomocy i zabezpieczeniu miejsca zespół analizuje nie tylko zachowanie osoby, lecz także przebieg pracy, dostępność przejścia i przyczynę pojawienia się przeszkody. Następnie sprawdza się, czy ustalenia wymagają zmian w zabezpieczeniach i ocenie ryzyka zawodowego. Jest to przykład toku analizy, nie kwalifikacja prawna konkretnego upadku.
- Przerwij zadanie, gdy zagrożenie trwa; nie wznawiaj pracy tylko dlatego, że poszkodowany opuścił miejsce.[8]
- Zabezpieczenie miejsca z uwzględnieniem wyjątku ratowniczego.
- Sprawdzenie niezwłocznych zawiadomień ustawowych.
- Właściwy zespół, dowody i prawa poszkodowanego.
- Odpowiedni dokument i dochowanie terminów postępowania.
- Wdrożenie profilaktyki oraz sprawdzenie jej działania.
Najczęstsze pytania
Czy każde zdarzenie zgłasza się prokuratorowi?
Nie. Zakres określa art. 234 § 2, obejmujący wymienione ustawowo skutki i związek z pracą.[8] Nie wolno jednak pomijać zdarzenia tylko dlatego, że nie ustalono jeszcze ostatecznej kwalifikacji.
Czy wolno przestawić przedmiot, aby ratować człowieka?
Przepisy przewidują wyjątek dla ratowania osób lub mienia i zapobiegania grożącemu niebezpieczeństwu.[13] Działanie musi uwzględniać bezpieczeństwo pomagającego.[12]
Czy wystarczy podpisać protokół i zamknąć sprawę?
Nie. Ustalenia mają prowadzić także do odpowiednich działań zapobiegawczych.[8] Warto sprawdzić ich rzeczywiste wykonanie, a nie tylko zapis w dokumencie.